मङ्गलबारे (इलाम): “अब किबी उखेलेर अलैँची नै लगाउने हो,” किसान विनोद खतिवडाले आफ्नो अनुभव सुनाउँदै भने। मकैबारी मासेर किबी खेती थालेका खतिवडाले हाल मकै छर्ने टारबारीमा २० बोट किबी लगाएका छन्। सातदेखि १० वटा किबीका झाङ अटाउने जमिनमा एक मन अलैँची फल्ने उल्लेख गर्दै, उनले अलैँचीले किबीभन्दा दसगुणा बढी फाइदा दिने बताए।
उनका अनुसार, “किबी लगाएको ठाउँमा अलैँची लगाएको भए दुई मनभन्दा बढी फल्थ्यो, अहिलेको मूल्यमा रु दुई लाखभन्दा बढी आम्दानी हुन्थ्यो।” तर, हाल बीस बोट किबीबाट पाँच हजार रुपैयाँ पनि नकमाएको उनी बताउँछन्।
किबी खेतीप्रतिको निराशा
विनोद खतिवडा मात्र होइन, इलाम सन्दकपुर गाउँपालिकाका अधिकांश किसानले पनि बारीमा किबी लगाएका छन्। तर, किबीले अपेक्षाअनुसार आम्दानी दिन नसकेको उनीहरूको अनुभव छ। अहिले गुणस्तरीय किबी प्रतिकिलो रु १०० देखि १५० सम्म बिक्री भइरहेको छ। तर, अलैँचीको मूल्य प्रतिकिलो रु २८०० भन्दा बढी छ, र हाल अलैँची प्रतिमन रु १ लाख १५ हजारसम्म कारोबार भइरहेको छ।
कुनै समय प्रतिकिलो रु ६०० मा बिक्री हुने किबी अहिले बिक्रीमै समस्या भोगिरहेको किसानहरू बताउँछन्। किबी खेतीमा लागेको लागतअनुसार आम्दानी नहुने गरेको उनीहरूको भनाइ छ।
बजार व्यवस्थापन र प्रशोधनको चुनौती
किसान ठाकुर खतिवडाका अनुसार, किबीको बजारीकरणमा ठूलो समस्या छ। किसानहरूले आफैँ बजार खोज्नुपर्छ, र किबीको मूल्य आलुबराबर मात्र पाइन्छ। सुरुमा बिरुवा र दानाबाट राम्रो आम्दानी भए पनि हाल मूल्य घट्दै जाँदा किसानहरू निराश भएका छन्।
किसान रुद्र खतिवडाले पनि किबीबाट अपेक्षा पूरा नभएको बताए। किबीलाई “फलफूलको राजा” भनिए पनि उत्पादन र बिक्री दुवैमा समस्या देखिएको छ।
प्रशोधन अभावले मूल्य घट्यो
पूर्वी पहाडी क्षेत्रहरूमा किबी उत्पादन राम्रो भए पनि प्रशोधनका लागि उद्योगहरूको अभाव रहेको छ। किबीको वाइन बनाउन थालिएको भए पनि यसले निरन्तरता पाउन सकेन। केही किसानले अचार बनाए पनि प्रशोधन उद्योगको अभावले मूल्य ओरालो लागेको छ।
किसानहरूले किबीबाट जुस, जाम, र अचारजस्ता विभिन्न परिकार बनाउन सक्ने भए पनि हाल पाकेको किबी खानबाहेक अन्य प्रयोग नगर्ने गरेका छन्। भान्सामा अचार बनाउन किबीको प्रयोग हुने गरे पनि व्यावसायिक रूपमा अचार उत्पादनको पहल भइरहेको छैन।
किबी खेतीको अवस्था
किबी फलमा रहेको एक्टिनिडिन इन्जाइमले पाचन प्रक्रियामा सहयोग पुर्याउँछ। समुन्द्र सतहदेखि १२०० देखि २४०० मिटरसम्मको उचाइमा यसको खेती गर्न सकिन्छ। बोट रोप्ने बेला भाले र पोथी प्रजाति सँगै रोप्नुपर्ने हुन्छ, किनकि परागसेचन नभए किबी उत्पादन हुँदैन।
कृषि ज्ञान केन्द्र इलामका सूचना अधिकारी जीवन ठाडा मगरका अनुसार, इलाममा करिब ७८० हेक्टरमा किबी खेती हुँदै आएको छ। अघिल्लो वर्ष २८५२ मेट्रिक टन किबी उत्पादन भएको थियो।
सरकारी चासोको माग
किसानहरूका अनुसार, किबीको उत्पादन, बजारीकरण, र प्रशोधनलाई तीनै तहका सरकारले प्राथमिकता दिनुपर्छ। जुस, जाम, वा अचार उत्पादनका लागि पहल गर्ने हो भने किबीको पुरानो मूल्य फर्काउन सकिने उनीहरूको धारणा छ।
किसानहरू भन्छन्, “किबीलाई सफल बनाउन सरकारी सहयोग अपरिहार्य छ।” प्रशोधन र बजार व्यवस्थापनमा ध्यान दिन सके किबी खेती अझ लाभदायक हुनसक्छ।
