काठमाडौं । चराको चिरबिर आवाजले मानिसलाई आनन्दित बनाउने गरेको पाइन्छ । तर सबै चराको आवाज समान रूपमा मनमोहक लाग्दैन । जर्मनीको ट्युबिङ्गेन विश्वविद्यालयका अनुसन्धानकर्ताहरूले गरेको नयाँ अध्ययनले मानिसलाई केही चराका गीत अरूभन्दा बढी मनपर्नुको कारण खोज्दै त्यसका केही ध्वनिगत विशेषता पहिचान गरेको छ ।
अध्ययनका अनुसार मानिसहरूले कम पिच र साँघुरो फ्रिक्वेन्सी दायरा भएका चराका आवाज बढी मन पराएका थिए । त्यस्तै, तुलनात्मक रूपमा जटिल ध्वनि भएका चराका गीत पनि मानिसलाई बढी मनमोहक लागेको पाइएको छ ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले चरासम्बन्धी श्रोताको जानकारीले उनीहरूको रुचिमा खासै प्रभाव नपारेको समेत पत्ता लगाएका छन् । अध्ययनकी प्रमुख लेखिका तथा ट्युबिङ्गेन विश्वविद्यालयकी जीवविज्ञान प्राध्यापक डा. नादिन काल्बका अनुसार चराको गीतबाट प्राप्त हुने आनन्द मानिसले त्यसको अर्थ वा पहिचान बुझेको कुरामा मात्र निर्भर नहुने देखिएको छ ।
उनका अनुसार चराको गीत कति मनमोहक लाग्छ भन्ने कुरा एउटै ध्वनिगत विशेषताले निर्धारण गर्दैन । विभिन्न ध्वनिगत विशेषताको संयोजनले चराको आवाजलाई मानिसका लागि आकर्षक बनाउने गर्छ ।
चाँचरको आवाज सबैभन्दा मनमोहक
अनुसन्धान टोलीले ८४ जना सहभागीलाई १२३ प्रजातिका जंगली चराका आवाज सुनाएर प्रत्येक आवाज कति मनमोहक लाग्यो भनेर मूल्याङ्कन गर्न लगाएको थियो ।
औसत ५ मध्ये ४.५२ अंक प्राप्त गर्दै सामान्य ब्ल्याकबर्ड अर्थात् युरेसियन ब्ल्याकबर्ड (चाँचर) सबैभन्दा मनपर्ने चराका रूपमा देखिएको थियो । बगैँचा, पार्क तथा वन क्षेत्रमा पाइने चाँचरको गीत मधुर र बाँसुरीको धुनजस्तो सुनिने बताइएको छ ।
त्यसको विपरीत, बार्न आउल अर्थात् गोठे लाटोकोसेरोको आवाज सबैभन्दा कम मनमोहक मानिएको थियो । त्यसले औसत ५ मध्ये १.३२ अंक प्राप्त गरेको थियो । यसको आवाज केही तीखो र असहज सुनिने गर्छ ।
अन्य चरामध्ये युरोपियन गोल्डफिन्चले ४.२६, युरोपियन रोबिनले ४.०४ र ब्लु टिटले ३.९२ अंक प्राप्त गरेका थिए ।
जटिल गीत पनि मानिसलाई मनपर्ने
अनुसन्धानकर्ताहरूका लागि अध्ययनको अर्को चाखलाग्दो निष्कर्ष मानिसहरूले सरलभन्दा जटिल चराका गीत बढी मन पराएको तथ्य थियो ।
वरिष्ठ लेखक डा. क्रिस्टोफ रान्डलरका अनुसार सामान्य रूपमा मानिसलाई सरल र दोहोरिने आवाज सुन्न सहज हुने भएकाले त्यस्ता आवाज बढी मनपर्ने अपेक्षा गर्न सकिन्थ्यो । तर अध्ययनमा यसको विपरीत, बढी जटिल आवाजले तुलनात्मक रूपमा उच्च मनमोहकता अंक प्राप्त गरेको थियो ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले चराको आवाज उत्पादन गर्ने जैविक प्रक्रिया र मानिसको ध्वनि ग्रहण गर्ने मनोविज्ञानलाई एकसाथ अध्ययन गरेका थिए । सहभागीहरूले दिएका मूल्याङ्कनलाई चराका गीतका विभिन्न ध्वनिगत विशेषतासँग तुलना गरेर कुन विशेषताले आवाजलाई बढी मधुर बनाउँछ भन्ने अध्ययन गरिएको थियो ।
सहरको ध्वनि वातावरणमा पनि उपयोगी हुन सक्ने
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार अध्ययनबाट प्राप्त निष्कर्षले भविष्यमा पार्क, सहरी हरित क्षेत्र तथा मानिसहरू आराम गर्ने सार्वजनिक स्थानको डिजाइनमा समेत उपयोगी जानकारी दिन सक्छ ।
सहरमा ध्वनि प्रदूषण घटाउने कुरामा मात्र ध्यान दिनुको सट्टा मानिसहरूले कस्ता आवाज सुनिरहेका छन् भन्ने विषयमा पनि विचार गर्न सकिने उनीहरूको भनाइ छ । यसमा चराका गीतजस्ता प्राकृतिक आवाजलाई समेत समावेश गर्न सकिन्छ ।
तर अनुसन्धानकर्ताहरूले मानिसलाई मनपर्ने चराका आवाजलाई मात्र संरक्षणको प्राथमिकतामा राख्न नहुने बताएका छन् । मानिसलाई कम मनपर्ने आवाज निकाल्ने चराहरू पनि पारिस्थितिक प्रणालीका लागि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन् ।
व्यक्तिगत अनुभवले पनि प्रभाव पार्न सक्छ
अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार चराको गीतप्रतिको मानिसको धारणा व्यक्तिगत अनुभवबाट पनि प्रभावित हुन सक्छ । यद्यपि यस अध्ययनमा चरासम्बन्धी पूर्वज्ञानले कुन गीत बढी आकर्षक लाग्छ भन्ने कुरामा उल्लेखनीय प्रभाव देखिएन ।
अनुसन्धानले मानिस र चराको ध्वनि तथा संगीतप्रतिको रुचिबीच केही समानता हुन सक्ने सम्भावनातर्फ पनि संकेत गरेको छ । यसअघि भएका केही अध्ययनहरूले मानव संगीत र चराका गीतमा निश्चित लयात्मक समानता रहेको देखाएका थिए ।
मनमोहक चराको गीतको एउटै सूत्र छैन
अध्ययनकी प्रमुख लेखिका काल्बका अनुसार मानिसलाई मनपर्ने चराको आवाजका लागि कुनै एउटै निश्चित सूत्र छैन । ब्ल्याकबर्ड, विलो वार्बलर र ब्ल्याकक्यापका गीत एकअर्काभन्दा निकै फरक भए पनि तीनै प्रजातिका आवाजले उच्च मनमोहकता अंक प्राप्त गरेका थिए ।
अध्ययनले फ्रिक्वेन्सी, आवाजको तीव्रता तथा ध्वनिको जटिलताजस्ता विभिन्न विशेषताको संयोजनले मानिसले चराको आवाजलाई कति मनमोहक ठान्छ भन्ने कुरामा भूमिका खेल्ने देखाएको छ । साथै, जैविक विशेषतासँगै व्यक्तिगत अनुभवले पनि मानिसको ध्वनि अनुभवलाई प्रभावित गर्न सक्ने अनुसन्धानकर्ताहरूको निष्कर्ष छ ।
