महोत्तरी: महोत्तरीका ग्रामीण बासिन्दाले खाना पकाउने इन्धनका लागि ‘गुइँठा’ (गोबरबाट बनाइने परम्परागत इन्धन) को जोहो गर्न थालेका छन्। जिल्लाका शहरी क्षेत्र र बजारमा ग्यास चुल्होको प्रयोग बढ्दो भए पनि ग्रामीण भेगका गृहिणीहरू अझै पनि ‘गुइँठा’मा भर परेका छन्।
बर्खायाम सुरु हुन अझै केही महिना बाँकी भए पनि ग्रामीण महिलाहरूले अहिले नै गोबर सङ्कलन गरी गुइँठा बनाउने काम थालेका छन्। हिउँदभरि सडक किनार, चरन क्षेत्र र चउरबाट गोबर बटुलेर चिपरी र गोरहा बनाउने यो अभ्यास उनीहरूको नियमित कार्यजस्तै बनिसकेको छ।
गोबरलाई सुकाएर बनाइने ‘चिपरी’ र ‘गोरहा’लाई नै गुइँठा भनिन्छ। चिपरी घरको भित्तामा पथारेर सुकाइन्छ भने गोरहा पराल वा भिक्रा हालेर गोलो बनाइन्छ। यी गुइँठाहरू वैशाखदेखि असारभित्र थन्क्याइन्छन् र बर्खायामभरि प्रयोग गरिन्छ।
रामनगरकी पानवती दनुवार भन्छिन्, “बर्खामा दाउरा जुटाउन गाह्रो पर्छ, त्यसैले अहिलेदेखि नै गुइँठा बनाएर राख्नुपर्छ। नत्र झमझम पानी परेको बेला दुःख पाइन्छ।”
गुइँठा बनाउँदा आर्थिक खर्च नपर्ने, सजिलै उपलब्ध हुने र एकपटक सल्किएपछि लामो समय बलिरहने भएकाले पनि यसको प्रयोग ग्रामीण बस्तीमा लोकप्रिय छ। विशेष गरी गरिब तथा विपन्न वर्गले ग्यास चुल्हो वा काठको दाउरा प्रयोग गर्न नसक्ने हुँदा गुइँठा नै प्रमुख विकल्प बनेको छ।
औरहीकी भुट्टी सदा मुसहर भन्छिन्, “खाना पकाउने चामल, पीठो त कताकता मिल्ला तर दाउरा छैन भने के गर्ने? त्यसैले परालको झुप्रामा गुइँठा राखेर जोगाएका छौं।”
गुइँठामा पकाएको खाना स्वादिलो हुने र यसले मौलिकता दिने भएकाले मध्यमवर्गीय परिवारहरूले पनि यसको प्रयोग गर्ने गरेका छन्। जमुनियाँकी रामपरी थारूका अनुसार गुइँठा विपन्न परिवारका लागि राहतसरी हो।
बर्दिबास नगरपालिकाका स्वास्थ्य शाखा प्रमुख तथा वरिष्ठ स्वास्थ्य निरीक्षक सुरेश पासवानका अनुसार गुइँठामा पकाएको खाना स्वादिलो र पोषिलो भए पनि धुवाँले स्वास्थ्यमा असर पार्ने भएकाले सतर्कता अपनाउनु आवश्यक छ। “भान्साघरको धुवाँकै कारण ग्रामीण महिलामा स्वासप्रश्वाससम्बन्धी समस्या देखिन्छ। त्यसैले खाना पकाउने ठाउँ हावा ओहोरदोहोर हुने हुनुपर्छ,” उहाँको सुझाव छ।
तर, गोबर इन्धनमा प्रयोग हुँदा कम्पोष्ट मलको अभाव सिर्जना भएको पाका किसानहरूको भनाइ छ। रामनगरका ८० वर्षीय किसान दीपबहादुर फुयाल भन्छन्, “गोबर गुइँठा बनाउँदा कम्पोष्ट मलको जोहो हुन सक्दैन। त्यसैले उत्पादन घटेको छ र रासायनिक मलको निर्भरता बढेको छ।”
८५ वर्षीय छविलाल दाहालको जोड छ— “गोबरको विकल्प खोज्न जरुरी छ। सरकारले ग्यास चुल्हो उपलब्ध गराउने र गरिब परिवारलाई वनउपजमा पहुँच दिनुपर्ने आवश्यकता छ।”
