कञ्चनपुर: कञ्चनपुरका संरक्षण क्षेत्रबाहिरका ताल तथा सीमसार क्षेत्रमा पाइने चराको अस्तित्व खतरामा परेको छ। अनियन्त्रित चोरी शिकारी, अवैध व्यापार, जलवायु परिवर्तन, विषादी तथा कीटनाशकको प्रयोग, जलप्रदूषण, प्लास्टिक फोहर, सिँचाइका लागि पानीको अति प्रयोग, र ताल सुकाएर माछा मार्ने जस्ता क्रियाकलापले चरा संरक्षणमा चुनौती थपिएको छ।
नेपाल पन्छी संरक्षण संघ (बिसिएन) का चराविद् हिरुलाल डगौराका अनुसार सीमसार क्षेत्र खुम्चिँदै जाँदा चराको बासस्थानमा खलल पुगेको छ। उहाँले भने, “ताल तथा सीमसार क्षेत्र अतिक्रमण हुँदा ८६ प्रतिशत चरा जोखिममा रहेको पाइएको छ। साथै, चरा मार्न विषादीको प्रयोगले चराको अस्तित्वलाई थप खतरामा पारेको छ।”
बेलौरी नगरपालिका–६ स्थित पुरैनी तालको उदाहरण दिँदै डगौराले बताए— सन् २०१७ मा गरिएको सर्वेक्षणमा उक्त तालमा २,२०० जलपन्छी फेला परेका थिए। तर सन् २०२५ सम्म आइपुग्दा यो सङ्ख्या घटेर ७०५ मा सीमित भएको छ। चराको सङ्ख्या घट्नुको मुख्य कारण बासस्थान विनाश रहेको उनले बताए। चराले बीउ छर्न, परागसेचन गर्न, कीरा फट्याङ्ग्रा नियन्त्रण गर्न तथा परिस्थितिकीय प्रणालीमा सहयोग पुर्याउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने उनले जोड दिए। साथै, चराको पर्यापर्यटन, वातावरणीय शोभा, धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्वसमेत रहेको उनले बताए।
चराविद् डगौराले बिषादी प्रयोग गरी चरा मार्ने तथा शिकारीलाई नियन्त्रण गर्न स्थानीय सरकार र प्रशासनिक निकायलाई सक्रिय भूमिका खेल्न आग्रह गरे। बिसिएनको सहयोगमा समुदायस्तरमा चरा संरक्षणका लागि छलफल, गोष्ठी, बैठक तथा चरा अवलोकनका कार्यक्रम सञ्चालन हुँदै आएका छन्। ती कार्यक्रममा सीमसार क्षेत्र जोगाउन विशेष जोड दिइँदै आएको छ।
कञ्चनपुर पन्छी संरक्षण समूहका अध्यक्ष सन्देश चौधरीले स्वस्थ, प्राकृतिक सीमसार क्षेत्र मानव अस्तित्वका लागि महत्वपूर्ण रहेको बताए। “सिमसारले ताजा पानी आपूर्ति गर्नुका साथै पानी भण्डारण पनि गर्दछ,” उनले भने।
एक सर्वेक्षणअनुसार आधाभन्दा बढी विश्वको मुख्य आहारा सीमसारमा उब्जाइएको उत्पादनमा निर्भर छ। विश्वका एक अर्बभन्दा बढी मानिसका लागि सीमसार क्षेत्रका माछाहरु प्रोटिनका प्राथमिक स्रोत हुन्। सीमसार क्षेत्रमा उब्जाइएको धानले वार्षिक तीन दशमलव पाँच अर्ब मानिसलाई खाना पुर्याउँछ। सीमसार क्षेत्रको महत्व नबुझ्दा यी क्षेत्र अतिक्रमणको चपेटामा पर्दै गएका छन्।
प्रवासी र रैथाने चराचुरुङ्गीका मुख्य बासस्थानका रूपमा सीमसार क्षेत्रलाई जोगाउन सबैको महत्वपूर्ण भूमिका रहने बेलौरी नगरपालिकाका उपप्रमुख जोगराम चौधरीले बताए। बिसिएनसँग सहकार्य गरी नगरपालिकाभित्रका सीमसार क्षेत्र र जलपन्छी संरक्षणका लागि योजनाबद्ध कार्यक्रम सञ्चालन गर्न इच्छुक रहेको उनले बताए।
चरा संरक्षणकर्मी सुवन चौधरीले भने, “पर्याप्त खाना, सुरक्षित प्रजननस्थल र अनुकूल मौसमको खोजीमा चराहरु ताल र सीमसार क्षेत्रमा आउँछन्। तालको शोभा बढाउने चरालाई जोगाउन माछा मार्ने कार्य रोक्नुपर्छ र बिषादी प्रयोग गरी चरा मार्ने कार्यलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ।”
कञ्चनपुरमा ४८० प्रजातिका चराहरु पाइन्छन्। तीमध्ये संरक्षित सूचीमा रहेका सेतो गरुड, कालो गरुड, खरमजुर, सानो खरमजुर सारस र राजधनेशलगायत नौ प्रजाति पनि यहाँ पाइन्छन्। राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण ऐन, २०२९ अनुसार संरक्षित पन्छी सिकार गरेमा वा घाइते बनाएमा रु १५ हजारदेखि रु ३० हजारसम्म जरिवाना वा तीन महिनादेखि नौ महिना कैद वा दुवै सजाय हुने व्यवस्था रहेको कुण्डा सबडिभिजन वन कार्यालयका प्रमुख दिनेशकुमार यादवले जानकारी दिए। संरक्षित वन्यजन्तु मार्ने वा घाइते बनाउनेलाई रु एक लाखदेखि रु पाँच लाखसम्म जरिवाना वा एक वर्षदेखि १० वर्षसम्म कैदको प्रावधान रहेको पनि उनले बताए।
