काठमाडौं । करिब ५० वर्षपछि चन्द्रमातर्फ मानवसहितको नयाँ अभियान सुरु गर्दै नासा (अमेरिकी अन्तरिक्ष संस्था) ले ‘आर्टेमिस–२’ अभियान सफलतापूर्वक प्रक्षेपण गरेको छ। फ्लोरिडास्थित केनेडी अन्तरिक्ष केन्द्रबाट उडेको रकेटले मानव अन्तरिक्ष अन्वेषणको नयाँ अध्याय सुरु गरेको हो।
१० दिन लामो यस अभियानमा सहभागी अन्तरिक्ष यात्रीहरूले चन्द्रमाको सतहमा अवतरण गर्ने छैनन्, बरु चन्द्रमाको परिक्रमा गर्दै पृथ्वीबाट अहिलेसम्मकै सबैभन्दा टाढाको दूरी पार गर्नेछन्। यस यात्रामा अमेरिकी अन्तरिक्ष यात्री रिड वाइसम्यान, क्रिस्टिना कोच, भिक्टर ग्लोभर तथा क्यानाडाली अन्तरिक्ष यात्री जेरेमी हेन्सेन सहभागी छन्।
आर्टेमिस कार्यक्रमअन्तर्गत अहिलेसम्म करिब ९३ अर्ब अमेरिकी डलर खर्च भइसकेको छ। यस अभियानको मुख्य उद्देश्य भविष्यमा चन्द्रमामा मानव अवतरण गराउने र त्यहाँ दीर्घकालीन आधार निर्माण गर्ने तयारी गर्नु हो।
वैज्ञानिकहरूका अनुसार चन्द्रमाको सतह बाहिरबाट उजाड देखिए पनि त्यहाँ बहुमूल्य खनिज तथा तत्त्वहरू प्रशस्त मात्रामा हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। विशेषगरी ध्रुवीय क्षेत्रमा रहेका अँध्यारा खाल्डोहरूमा बरफको रूपमा पानी भेटिएको छ, जसलाई पिउने पानी, अक्सिजन उत्पादन तथा अन्तरिक्ष यानका लागि इन्धन बनाउन प्रयोग गर्न सकिन्छ।
सन् १९६० र ७० को दशकमा चन्द्र अभियानमा अमेरिका र सोभियत संघबीच प्रतिस्पर्धा थियो भने अहिले यो प्रतिस्पर्धा चीनसँग बढ्दो अवस्थामा छ। चीनले सन् २०३० सम्ममा चन्द्रमामा मानव पठाउने लक्ष्य राखेको छ। यद्यपि संयुक्त राष्ट्रसंघको सन् १९६७ को सन्धिले कुनै पनि देशलाई चन्द्रमामाथि स्वामित्व दाबी गर्न नदिए पनि त्यहाँका स्रोत उपयोग र उपस्थिति कायम गर्ने होड तीव्र बन्दै गएको छ।
दीर्घकालीन रूपमा चन्द्रमालाई अभ्यासस्थलका रूपमा प्रयोग गर्दै सन् २०३० को दशकभित्र मंगल ग्रहमा मानव पठाउने लक्ष्य राखिएको छ। वैज्ञानिकहरूका अनुसार चन्द्रमामा बस्ने र काम गर्ने प्रविधि विकास भएपछि मात्रै मंगल ग्रहको कठिन यात्रा सम्भव हुनेछ।
वैज्ञानिक अध्ययनअनुसार चन्द्रमा करिब ४.५ अर्ब वर्षअघि पृथ्वीबाट छुट्टिएको भागबाट बनेको मानिन्छ। पृथ्वीमा हावा, पानी र भूगर्भीय गतिविधिका कारण पुराना प्रमाणहरू मेटिए पनि चन्द्रमामा ती सुरक्षित रहेका कारण यसलाई पृथ्वीको इतिहास बोकेको एक महत्वपूर्ण प्राकृतिक अभिलेखका रूपमा हेरिन्छ।
यस अभियानलाई उच्च गुणस्तरमा प्रत्यक्ष प्रसारण गरिने जनाइएको छ, जसले नयाँ पुस्तालाई विज्ञान, प्रविधि र अभियांत्रिकी क्षेत्रमा आकर्षित गर्ने विश्वास व्यक्त गरिएको छ। बेलायती अन्तरिक्ष यात्री हेलेन शर्मनले सहकार्यमार्फत मानवताले अझ ठूला उपलब्धि हासिल गर्न सक्ने सन्देश यस अभियानले दिने बताएकी छन्।