यहाँले जानेबुझेरै देवकोटा कृतिलाई जीवनीपरक समीक्षाका रूपमा प्रस्तुत गर्नुभएको हो कि लेख्दै जाँदा त्यस रूपमा तयार भयो ?
देवकोटालाई भौतिक रूपमा नचिनेको र कृतिका आधारमा मात्र उनलाई आदर्श मानेकाले जीवनी र कृतिलाई मिलाएर यस ग्रन्थको निर्माण गर्ने योजना बनाएको हुँ । तयार भएपछि समालोचाना पनि भएछ, अझ जीवनीपरक समालोचना भएछ । त्यस बेला जीवनीपरक समालोचना कुन चराको नाउँ हो मलाई थाहा थिएन ।

यहाँले केही त सङ्केत गरिसक्नु भएकोछ । यहाँले लक्ष्मी कवितासङ्ग्रह पनि सम्पादन गर्नुभयो । लक्ष्मी कवितासङ्ग्रह (२०३३) को सम्पादनको जिम्मेवारी कसरी आयो ? यो कृति यहाँको योजनाले बन्यो कि साझा प्रकाशनको योजनामा बनेको हो ?
मैले अघि नै भने ‘देवकोटा’ लेख्ने क्रममा महाकविका कविताहरूको अध्ययन गर्न उनका प्रकाशित र अप्रकाशित कृतिहरूको अध्ययन गर्नु पर्ने थियो । उनका अप्रकाशित कृतिको अध्ययन गर्न देवकोटाकै कविकुञ्जमा गएँ । देवकोटाका इन्द्रेनी कालका र त्यसपछिका कृतिको अध्ययन गरेपछि त्यस समयावधिका कविताकृतिको राम्रो सङ्कलन गर्न सकिने देखियो । त्यस कालमा कविताको सङ्कलन तयार गर्न देवकोटा आफै सक्रिय रहेको कुरा उनका हस्तलिखित र टङ्कित पाण्डुलिपिहरू हेर्दा थाहा भयो । उनका गीत र कविताका कापीहरू पनि भेटिए । देवकोटाले यस अवधिमा आफ्ना कविताहरूको संशोधन, परिष्कार र पुनर्लेखन पनि गरेको देखियो । महाकवि देवकोटाले आफ्ना कविता एक पटक लेखेपछि फर्केर हेर्दैनन् भन्ने कुरा होइन रहेछ भन्ने कुरा ती विभिन्न पाठहरू हेर्दा थाहा भयो । मैले एउटै कविताका दुई – तिन पाठमध्ये सङ्कलनका निम्ति एउटाको छनोट गर्नु पर्ने भयो । यो काम सजिलो थिएन । तर त्यसरी छनोट गर्दा पछिल्लो पाठलाई लिने प्रयास भयो । कविताका अन्य पाठबारेको सूचना मैले ‘लक्ष्मी कवितासङ्ग्रह’को परिशिष्टमा राखेँ ।

यहाँले प्रारम्भिक खोजका क्रममा भेटेका पाठलाई त परिशिष्टमा राखिदिनुभयो अरू पनि केही छुटेका होलान् कि ? यहाँलाई के लाग्छ ?
मैले भेटेसम्म समेटेको छु । अनुसन्धानको क्रम सकिँदैन ।

यहाँले कविता सङ्कलन गरिसकेपछि लक्ष्मी कवितासङ्ग्रह नाम जुराउने आधार के
थियो ?
यहाँले सोधेको प्रश्न स्वाभाविक हो । सङ्कलनको नाम के राख्ने ? महाकवि देवकोटाले आफ्ना निबन्धलाई ‘लक्ष्मी निबन्धसङ्ग्रह’ भने जस्तै ‘लक्ष्मी कवितासङ्ग्रह’ राखेँ ।

भनेपछि लक्ष्मी गीतिसङ्ग्रह’ र ‘लक्ष्मी कथासङ्ग्रह’ को शीर्षको नामकरणको आधार पनि यही हो नि होइन ?
हो ।

यहाँले सम्पादन गरेको कृति देवकोटाको कविताकृति इन्द्रेणी कालीन कविताकृति हो । देवकोटाको कवि प्रतिभाको मूल्याङ्कन इन्द्रेणी कालीन सिर्जनासँग जोडेर बढी गरिन्छ । यहाँका दृष्टिमा देवकोटा कस्ता कवि हुन् ?
देवकोटा आद्यन्त मानवतावादी कवि हुन् । उनी सुरुका स्वच्छनदतावादी र पछिका स्वच्छन्दतावादी, क्रान्तकारी कवि हुन् । उनको लक्ष्मी कवितासङ्ग्रहमा धेरै जसो २०१३ सालमा पुनर्लेखन र परिष्कार गरिएका अनि रचिएका कविता राखिएका हुन् । सम्भवतः त्यसै साल उनी यी कविताहरू प्रकाशित गर्न चाहन्थे । २०१३ साल देवकोटाको कविता–गीत रचनाको स्वर्ण वर्ष हो ।

यहाँको सम्पादनमा लक्ष्मी कथासङ्ग्रह (२०३४) पनि प्रकाशनमा आयो । यो कृति सम्पादनको पृष्ठभूमिबारे जानकारी पाऊँ न ।
साझा प्रकाशनमा देवकोटाको हस्तलिखित कथाहरूको एउटा पाण्डुलिपि रहेछ । त्यो त्यस ताका महाप्रबन्धक सान्तनु पन्तले मलाई देखाउनु भयो । त्यो हेरेपछि ती ५ ओटा कथा अनि शारदा र अन्यत्र प्रकाशित कथालाई सङ्कलन गरेमा एउटा कथासङ्ग्रह तयार हुन सक्ने मैले देखेँ । यो कुरा मैले महाप्रबन्धक पन्तज्यूलाई बताएँ । उहाँले प्रकाशन गर्ने निर्णय गरेपछि ती कथाहरूलाई टङ्कित गरियो र प्रकाशनार्थ पाण्डुलिपि तयार भयो । देवकोटाका कविताको छनोट गर्नु पर्ने जस्तो अवस्था यसमा थिएन । केही शब्द र वाक्यलाई प्रचलित व्याकरणका नियमअनुसार मिलाउनुबाहेक अरू केही गर्नु परेन ।

कस्तो संयोग परेछ । यस कृतिको सम्पादनले देवकोटाको जीवनीलाई सहयोग पुगेको जस्तो देखिन्छ । उहाँका कथामा केही जीवनीका पाटा पनि त समेटिएका होलान् नि ?
हो । देवकोटाको जीवनी लेख्नलाई कथाको पाण्डुलिपिले मलाई महत्त्वपूर्ण सामग्री दियो । यसैमा देवकोटाले १०० ओटा कथा लेख्ने योजना बनाएको र तिनको शीर्षक पनि लेखेको पाइयो । यसैमा देवकोटाले नेपाली साहित्यका विविध क्षेत्रको लेखनमा क्रान्ति गर्ने योजनाको रूपरेखा पनि बनाएको पाइयो । त्यसको चर्चा प्राध्यापक वासुदेव त्रिपाठीले आफ्ना लेखमा गर्नुभएको छ ।

यहाँका दृष्टिमा देवकोटा कस्ता कथाकार हुन् ?
देवकोटा सामाजिक कथाकार हुन् । कवितामा उनी कल्पनामा उडे र स्वच्छन्दतावादी भए । कथामा उनी धरतीमा ओर्ले र यथार्थवादी भए । सामाजिक विकृति, गरिबी, बालमनोविज्ञान, मानवीय चरित्र तथा नारीहरूको अस्मितालाई उनले कथाको विषय बनाए ।

कस्तो सटिक विश्लेषण । म आज सारभूत कुरा मात्र खोज्दैछु । यहाँले देवकोटाकै अर्को कृति लक्ष्मीगीतिसङ्ग्रहको पनि सम्पादन गर्नुभएको छ ? यो कृति सम्पादनको पृष्ठभूमि त कविता सङ्कलन नै होला ? केही अनुभव बताइदिनोस् न ।
लक्ष्मी गीतिसङ्ग्रह पनि लक्ष्मी कवितासङ्ग्रहको सङ्कलनका क्रममा तयार गरिएको हो । २०१३ सालमा देवकोटाले आफ्ना गीतहरूको सङ्कलन तयार गरेको कुरा उनले सङ्कलित गीतका कपीका ‘गीतिसङ्ग्रह २०१३’ लेखेको कापीबाट स्पष्ट हुन्छ । देवकोटाका गीतका सङ्कलन तीन कापीमा थिए होलान् । दोस्रो कपी नै फेला परेन । पहिलो र तेस्रो कपीका अनि अन्यत्र छरिएका जति सबैलाई समेटेर ‘लक्ष्मी गीतिसङ्ग्रह’ तयार भयो । उनैले यिनको परिष्कार गरेर प्रकाशनका निम्ति तयार गरेका जस्ता थिए । पाएसम्मका गीत सङ्कलन गर्ने प्रयास गरे पनि केही छुटेका हुन सक्छन् ।

देवकोटाका अरू गीत पनि फेला परून् । हामी पढ्न पाऊँ । यहाँका दृष्टिमा देवकोटा कस्ता गीतकार हुन् ?
देवकोटा आफ्ना समयका कविता क्षेत्रका महाकवि जस्तै गीति क्षेत्रका महान् गीतकार हुन् । उनले सुरुदेखि नै गीतको रचनामा रूचि लिएका थिए र तिनको गायन पनि भएको थियो । उनको ‘गाइने गीत’ बढी स्वच्छन्दतावादी प्रकृतिको थियो तर २०१३ सालका गीतहरू उनका कविताझैँ स्वच्छन्दतावादी–क्रान्तिकारी भए ।

यहाँले स्वच्छन्दतावादी क्रान्तिकारी भन्नुभयो । देवकोटालाई स्वच्छन्दलतावादी प्रगतिवादी दुवै चरित्रमा विशेषत पहाडीपुकारदेखि नै देखिन्छ । यी पद चयनबारे यहाँको धारणा केही पाऊँ न ?
२०१३ सालमा उत्कर्षमा पुगेका देवकोटाका कविता र गीतलाई स्वच्छन्दतावादी–प्रगतिवादी भनिएको हो र खास गरी पठनपाठनका क्रममा यो विशेषण निकै चल्यो पनि । तर धेरै जसो माक्र्सवादी सौन्दर्यशास्त्रीहरू देवकोटालाई प्रगतिवादी भन्नु भन्दा क्रान्तिकारी नै भन्न उचित देख्छन् ।

देवकोटा र रवीन्द्रनाथ ठाकुरबाट अभिप्रेरित भएको कुरा यहाँको जीवनी पनि बोल्छ । देवकोटाले बङ्गाली भाषाकै वर्णमाला किनेर पढेको पनि पाइन्छ । उनको गीतिकारितालाई तुल्य रूपमा हेर्न सकिने कुनै सम्भावना छ ?
प्रतिभाको कुरा गर्ने हो भने हाम्रा देवकोटा रवीन्द्रनाथ ठाकुर भन्दा माथि होलान् । तर अभ्यासमा देवकोटा धेरै पछि परे । देवकोटाले अध्ययन र अभ्यास गर्ने समय पाएनन् । कविता र निबन्धबाहेक देवकोटाले अन्य विधामा पर्याप्त अभ्यास गरेनन्, गीत लेखनमा पनि ।

रवीन्द्रसङ्गीतको चर्चा गर्ने गरिन्छ । उनी गायक पनि थिए । यहाँले कतै एउटा लेखमा नेपालमा देवकोटा सङ्गीतको विकास गर्न सकिने सम्भावनालाई देखाउनुभएको थियो । म अलिकति बढी तुलनात्मक पक्षमा जिज्ञासु रहेँ ।
रवीन्द्रनाथ ठाकुरले २००० भन्दा बढी गीत लेखेका थिए । देवकोटाले लेखेका गीत २०० जति पुग्लान् कि ? ठाकुर बङ्गालका सुसंस्कृत सम्पन्न परिवारका सदस्य थिए । उनलाई नपुग्दो केही थिएन । उनले सङ्गीतको अभ्यास गरेका थिए । उनलाई प्रशस्त वातावरण पनि थियो । उनका गीत उनकै स्वरमा सुन्न पाइन्छ र अरू धेरैले उनका गीत गाइदिएर रवीन्द्र सङ्गीतको विकास भयो । रवीन्द्र सङ्गीतको बङ्गाली संस्कृतिमा ठूलो योगदान छ । देवकोटा सङ्गीतको पनि विकास गर्न सकिन्छ भनेर मैले एउटा सानो लेख २०५६ साल कार्तिक २० गतेको गोरखापत्रमा लेखेको थिएँ । त्यो रचना (१०४, २०६८) मा पुर्नमुद्रित छ । देवकोटाका राम्रा गीतहरू छानेर राम्रै सङ्गीतकारले गाउनु पर्छ । देवकोटा सङ्गीतलाई रवीन्द्र सङ्गीत जस्तै जस्तै बनाउन सकिन्छ ।

यहाँले देवकोटा सङ्गीतको सम्भावनालाई पनि देखाउनुभयो । सरसरती हेर्दा नेपाली साहित्यका विश्वकविका रूपमा चिनाउन लायक प्रतिभा लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा हुन् । उनका समग्र कृतिको प्रकाशनका लागि प्रयास अहिलेसम्म पनि किन भइरहेको छैन ?
विश्वकविका रूपमा देवकोटालाई संसारमा चिनाउन केही विदेशी र स्वदेशी लेखक तथा अनुवादकले गरेको प्रयास प्रशंसनीय छ । एउटै मुनामदनका अनेक अनुवाद भइसके । तर उनका छरिएका कविता र गीतहरूको सङ्कलन पनि अहिलेसम्म हुन सकेको छैन । उनका सम्पूर्ण रचनाको सङ्कलन गरी देवकोटा ग्रन्थावलीका रूपमा प्रकाशन हुनु पर्ने हो । यसका लागि राम्रै लगानी गर्नु पर्ने हुन्छ ।

विश्वप्रसिद्ध स्रष्टा सेक्सपियरका जस्तै हाम्रा देवकोटाको जन्मघरलाई साहित्य प्रेमीहरूको तीर्थस्थल बनाउन किन विलम्ब भइरहेछ ?
महाकविको जन्मघरलाई एउटा सुन्दर सङ्ग्रहालयका रूपमा विकसित गरेर साहित्यप्रेमीहरूको तीर्थस्थल बनाउने तयारी भइरहेको मैले सुनेको हुँ । तर यस काममा निकै विलम्ब भएको छ । यसरी विलम्ब हुँदा सङ्ग्रहालयका लागि ठाउँ पाउन गाह्रो हुन्छ, पाए पनि महँगो पर्छ । साहित्यप्रेमीहरू देवकोटालाई बुझ्नबाट वञ्चित हुन्छन् । विभिन्न व्यक्तिसँग रहेका देवकोटासम्बन्धी सामग्री पनि हराउने र नष्ट हुने सम्भावना रहन्छ । देवकोटा सङ्ग्रहालय बनाउने जिम्मा नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानलाई दिइएको छ भन्ने सुनेको छु । आशा गरौँ, यो कार्य छिटै सम्पन्न होस् ।

देवकोटा सङ्ग्रहालय निर्माणका लागि नेपाल प्रज्ञाप्रतिष्ठानले जग्गा पाइसकेको भन्ने सुनिएको छ । यो आशा छिटै पुरा होला हामी कामना गरौँ ।

यो आवश्यकता हो । हामी र विदेशीका लागि पनि नेपालका महाकविको सङ्ग्रहालय नहुनु दुखद कुरा हो ।