झापा: नेपालमा पछिल्लो चार वर्षको अवधिमा चट्याङका कारण २३७ जनाको मृत्यु र ९०८ जना घाइते भएका छन्। कोशीको झापादेखि सुदूरपश्चिमको कञ्चनपुरसम्म, र कर्णालीको हुम्लादेखि मधेसको धनुषासम्म चट्याङको उच्च जोखिम रहेको देखिन्छ।
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणकी सहसचिव रोशनीकुमारी श्रेष्ठका अनुसार, नेपालमा झापा, उदयपुर र मकवानपुर जिल्लाहरू विशेष जोखिममा परेका क्षेत्र हुन्।
२०७८ साउन १ देखि २०८२ जेठ ५ सम्मको अवधिमा देशभर १,११८ वटा चट्याङका घटना दर्ता भएका छन्, जसबाट १,६०७ परिवार प्रभावित भएका छन्।
उहाँका अनुसार चट्याङबाट हुने विपद् जोखिमको आधारमा नेपाल विश्वको पाँचौँ स्थानमा पर्छ।
उहाँले भन्नुभयो, “घर, गोठ र अग्ला संरचनाहरू चट्याङको निशानामा पर्छन्। बर्खायाममा कृषिमा संलग्न सर्वसाधारण बढी प्रभावित हुने गर्छन्। कोशी प्रदेशमा चट्याङका घटना बढी हुने गरेका छन् भने लुम्बिनी प्रदेशमा मानवीय तथा भौतिक क्षति बढी भएको छ।”
कोशी प्रदेशमा मात्र:
चट्याङका २९५ घटना
५१ जनाको मृत्यु, ८४ घाइते
३६६ घर प्रभावित
१ करोड ६० लाख ४५ हजार रुपैयाँ बराबरको क्षति
४२० चौपायाको मृत्यु
लुम्बिनी प्रदेशमा:
१८० घटना
५४ जनाको मृत्यु, १६५ घाइते
२७६ परिवार प्रभावित
९८ चौपायाको मृत्यु
३ करोड ४९ हजार रुपैयाँ बराबरको भौतिक क्षति
अन्य प्रदेशहरूमा मृतक संख्या:
सुदूरपश्चिम: ३५
मधेस: २७
बागमती: २५
गण्डकी: २४
कर्णाली: २१
घाइतेहरू:
कर्णाली: २०७
सुदूरपश्चिम: १५८
गण्डकी: ८४
बागमती: ८२
मधेस: २८
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको जल तथा मौसम विज्ञान विभागका सहप्राध्यापक मदन सिग्देलका अनुसार, नेपालमा चट्याङ जन्य विपद्बाट हुने क्षति दोस्रो ठूलो कारण हो। उहाँले भन्नुभयो कि चैतदेखि असार महिनासम्मको प्रि–मनसुन र मनसुन अवधिमा चट्याङ बढी पर्ने गर्दछ।
सहप्राध्यापक सिग्देलले बताएअनुसार वायुमण्डलीय अस्थिरता, साथै हिमाल, पहाड र तराईको मिश्रित भूगोलले गर्दा नेपालमा चट्याङको सम्भावना उच्च हुन्छ।
उहाँको भनाइ अनुसार,
“चट्याङलाई पूर्ण रूपमा रोक्न सकिन्न, तर सावधानी अपनाएमा ८० प्रतिशत क्षति न्यूनीकरण गर्न सकिन्छ। चेतना नै सबैभन्दा प्रभावकारी उपाय हो।”
सर्वेक्षणका आधारमा,
८० प्रतिशत मानवीय क्षति खुला स्थानमा काम गर्ने व्यक्तिहरूमा भएको पाइएको छ। विशेषगरी मध्याह्नपछि चट्याङ बढी पर्ने हुँदा, खेतमा काम, घाँस दाउरा, गाईबस्तु चराउने समय व्यवस्थापन गरेर जोखिम कम गर्न सकिन्छ।
राडार पूर्वसूचना प्रणाली:
विभागले उदयपुर, पाल्पा र सुर्खेतमा एक घण्टाअघि चट्याङबारे पूर्वसूचना दिने राडार जडान गरे पनि हाल ती उपकरण बिग्रेर प्रयोगविहीन छन्। ती राडार मर्मत गरी सञ्चालनमा ल्याएमा बादलको गतिविधि निगरानी गर्दै चट्याङको सम्भावित क्षेत्र पहिचान गर्न सकिने सिग्देलले बताए।
निष्कर्ष:
चट्याङ न्यूनीकरणका लागि वैज्ञानिक उपकरणहरूको प्रयोग, सचेतना अभिवृद्धि, र घर तथा संरचनामा सुरक्षात्मक प्रविधि अनिवार्य गर्नु जरुरी छ। स्रोतसाधनयुक्त स्थानीय तहहरूले वडास्तरमै सचेतना विस्तार गर्नुपर्नेमा विज्ञहरूले जोड दिएका छन्।
