म्याग्दी: मुस्ताङको वारागुङ मुक्तिक्षेत्र गाउँपालिका–३ तेताङका ७३ वर्षीय थर्चेन गुरुङले ३० वर्षअघि नर्साङखोला किनारको खानीको नुन उपभोग गर्नुका साथै गाईवस्तुलाई खुवाउनु हुन्थ्यो। “यो खानीको नुन मुस्ताङ मात्र नभई म्याग्दी, पर्वत र बागलुङसम्म ‘भोटको नुन’ नामले परिचित थियो,” उहाँले भन्नुभयो।
आयोडिन मिसिएको नुनको प्रयोग बढेपछि नर्साङखोलाको यो खानी बेवारिसे बनेको छ। वारागुङ मुक्तिक्षेत्र गाउँपालिका–३ मा पर्ने खानी अहिले उपेक्षित छ, र खानीबाट निस्कने नुनिलो पानी नदीमा बगेर खेर गइरहेको छ।
स्थानीय वडासदस्य धवा गुरुङका अनुसार, आयोडिनयुक्त नुन सहज रूपमा उपलब्ध भएपछि तीन दशकदेखि खानीको नुन उत्खनन भएको छैन। उहाँले भन्नुभयो, “पहिले तेताङका बासिन्दा खानीमै बसेर वर्षमा ६०–७० मुरी नुन निकाल्थे, तर अहिले नुन निकाल्ने कोही छैन।”
परम्परागत उत्खननको इतिहास
स्थानीयवासीले नुनिलो पानीलाई सुकाएर नुन उत्पादन गर्ने परम्परागत विधि अपनाउँथे। अहिले पनि नुन सङ्कलन गर्न प्रयोग गरिने केही संरचना बाँकी छन्। तर, सडकको अभावले खानीसम्म पुग्न कठिन छ।
उत्खनन नहुँदा वन्यजन्तुहरू नुन खान खानीमा आउने गरेका छन्। पर्यटकहरूले समेत नुनिलो पानी बोतलमा भरेर प्रसादका रूपमा लैजाने गरेका छन्।
ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
राणा शासनकालमा मुस्ताङको यो खानी व्यवस्थापनको जिम्मा थकाली समुदायका तत्कालीन सुब्बा शङ्करमान शेरचनलाई दिइएको थियो। शेरचन परिवार काठमाडौं सरेपछि खानीको उत्खनन रोकियो।
म्याग्दीका स्थानीयहरू मुस्ताङबाट नुन लिन हप्तौँ पैदल यात्रा गर्थे। बेनी नगरपालिका–५ का ७० वर्षीय केदार पौडेलले चामल साटेर नुन ल्याएको सम्झना सुनाउँदै भन्नुभयो, “एक पाथी चामल दिएर एक पाथी नुन ल्याउँथ्यौँ।”
खानीको गुणस्तर र सम्भावना
विसं २०७७ मा खानी तथा भूगर्भ विभागले खानीको अध्ययन गर्दा नुनमा ७०.२८% देखि ९३.७% सम्म सोडियम क्लोराइड भएको पुष्टि गरेको थियो। अध्ययन प्रतिवेदनअनुसार, खानी क्षेत्रमा दुई किलोमिटर फैलिएको नुनको भण्डार छ।
२०७७ सालमा विभागले ‘हिमालयन साल्ट’का रूपमा ब्राण्डिङ गरेर बिक्री गर्न प्रस्ताव आह्वान गरे पनि कुनै कम्पनीले चासो देखाएन।
संरचनागत र नीतिगत चुनौती
वारागुङ मुक्तिक्षेत्र गाउँपालिकाका अध्यक्ष रिनजिन नामग्याल गुरुङले खानीको भूभागको स्वामित्व व्यक्तिगत भएकाले उत्खननमा नीतिगत समस्या रहेको बताउनुभयो। गाउँपालिकाले नुनिलो पानी सङ्कलन गर्न बनाएका संरचनाहरू बाढीले नष्ट गरिदियो।
गण्डकी प्रदेशसभा सदस्य विकल शेरचनका अनुसार, भूगोलका कारण पूर्वाधार विकासमा अवरोध आएको छ।
अन्य खानीहरूको सम्भावना
मुस्ताङमा नुन मात्र नभई युरेनियम, कोइला, र ग्यासजस्ता प्राकृतिक खानीहरू छन्। मुक्तिनाथ क्षेत्रमा निरन्तर बल्ने ज्वाला ग्यासको खानीको संकेत हो।
२०७०/७१ सालको अध्ययनले लोमान्थाङ क्षेत्रमा १० किलोमिटर लम्बाइ र तीन किलोमिटर चौडाइमा युरेनियम रहेको देखाएको छ। नेपाली सेनाको क्याम्पले युरेनियमको संरक्षण गरिरहेको छ।
यदि मुस्ताङका खानीहरूको व्यवस्थित उत्खनन र व्यवस्थापन गर्न सकियो भने रोजगारी सृजना, आयात घटाउन, र अर्थतन्त्रमा योगदान दिन सकिने सम्भावना रहेको स्थानीयले बताएका छन्। आधुनिक प्रविधि अपनाएर नुन उत्पादन गर्ने र त्यसलाई आयोडिनयुक्त बनाउने पहल गर्नुपर्ने माग उठिरहेको छ।
