हेटौंडा: तपाईंलाई अचम्म लाग्न सक्छ, तर संघीय राजधानी काठमाडौँबाट केवल एक घण्टाको दूरीमा रहेको रमणीय ‘कुञ्छाल’ गाउँमा तीन सय वर्ष पुराना घरमा बास बस्न मात्र होइन, त्यति नै पुराना ढुङ्गेधाराको शुद्ध पानी पिउन पनि पाइन्छ। मकवानपुर जिल्लाको थाहा नगरपालिकाभित्र पर्ने यो गाउँ झट्ट हेर्दा स्वीटजरल्याण्ड वा इटलीका सुरम्य बस्तीजस्तै देखिन्छ। हरियालीबीच घेरिएको, बुट्टेदार झ्याल र रातो टायलले छाएका घरहरूले सजिएको कुञ्छाललाई टाढैबाट चिन्न सकिन्छ।
ऐतिहासिक, प्राचीन र सांस्कृतिक महत्व बोकेको यो बस्तीमा हाल सामुदायिक घरबास (होमस्टे) सञ्चालनमा आएको छ र गाउँलेहरू पर्यटकको पर्खाइमा छन्। थाहा नगरपालिकाका अनुसार ऐतिहासिक गोपाली समुदायको बसोबास रहेको कुञ्छाल गाउँलाई नेपालका तीन उत्कृष्ट पर्यटकीय गन्तव्यमध्ये एकका रूपमा घोषणा गरिएको छ। यो घोषणा ३८औँ विश्व पर्यटन दिवसको अवसरमा गाउँ पर्यटन प्रवर्द्धन मञ्च (भिटोफ) नेपालले गरेको हो।
यद्यपि कुञ्छालको इतिहासलाई प्रामाणिक शिलालेख र ताम्रपत्रका आधारमा तीन सय वर्ष पुरानो मानिएको छ, स्थानीयहरू भने यसलाई हजार वर्ष पुरानो गोपालवंशी सभ्यताको प्रतिनिधि गाउँका रूपमा गर्वपूर्वक चिनाउँछन्। यो गाउँ अहिलेसम्म कुनै प्राकृतिक प्रकोपबाट अछुतो रहनु पनि यहाँको विशेषता हो।
राजधानी काठमाडौँबाट नौबिसे हुँदै त्रिभुवन राजपथमार्ग भएर करिब ६० किलोमिटर वा नयाँ खुलाइएको थानकोट–चित्लाङ कच्ची बाटो हुँदै ३० किलोमिटर पार गरे पुगिने यो गाउँ फर्पिङ–मार्खु हुँदै ५५ किलोमिटरको दूरीमा पर्छ।
कुञ्छाल गोपालवंशीहरूको शुद्ध बस्ती हो, जहाँ अन्य नेवार समुदायको मिश्रण देखिँदैन। यहाँको मौलिक संस्कृति र परम्पराले अझै पुरातन नेपालमण्डलको झल्को दिन्छ। एक रोचक चलनअनुसार, यो बस्तीमा कुखुरा पाल्न वा कुखुराजन्य खाना खान निषेध छ। कुखुरालाई अपवित्र मान्ने परम्परा आजसम्म पनि जिवित छ।
हाल गाउँका १७३ घरपरिवारले सामूहिक रूपमा होमस्टे सञ्चालन गरिरहेका छन्। ७३ वर्षीय अगुवा विष्णु गोपालीका अनुसार पुर्खाले निर्माण गरेका संरचनाहरूलाई यथावत् राख्नमा गाउँलेहरू कटिबद्ध छन्। उहाँ भन्छन्, “हामीले बोल्ने नेवारी भाषा काठमाडौँको भन्दा धेरै फरक छ, शब्द र लवज दुवैमा भिन्नता छ।” नेपाल भाषाको इतिहास अध्ययन गर्न धेरैजना कुञ्छाल पुग्ने गरेका छन्।
७० वर्षीया माइजुमाया गोपालीका अनुसार यहाँ महिलाहरूले पनि सधैं पुरुषसरह काम गर्दै आएका छन्। रूपचन्द्र विष्टको ‘थाहा आन्दोलन’ का बेला डबलीमा हुने शिक्षाले महिलाहरूलाई सचेत बनाएको उहाँ बताउनुहुन्छ। तत्कालीन सशस्त्र द्वन्द्वमा छोरी गुमाएकी माइजुमायालाई परिवारको बलिदानप्रति गर्व छ। उहाँ भन्छिन्, “हामीकहाँ पुरुष भान्सामा र महिला खेतबारीमा समान रूपमा काम गर्छन्।”
थाहा नगर प्रमुख विष्णु विष्टका अनुसार कुञ्छालमा हरेक १२ वर्षमा ‘देवीनाच’ लाग्ने चलन छ, जुन हनुमानढोका दरबारसँग सम्बन्धित छ। उहाँले कुञ्छाललाई ‘जीवित सङ्ग्रहालय’ का रूपमा संरक्षण गर्दै स्थानीयको परम्परागत पेसालाई समृद्धिको आधार बनाउने योजनामा नगरपालिकाले जोड दिएको जानकारी दिनुभयो।
गोपाली समुदायको मेहनत र स्वावलम्बी भावना प्रशंसनीय छ। कृषि र पशुपालन उनीहरूको मुख्य पेशा हो। यहाँ मिल भए पनि धेरैले अझै घरमै ओखलमा कुटेको चामल रुचाउँछन्। होमस्टेमा आउने पाहुनालाई आफ्नै बारीमा उत्पादन भएको अन्न, सागसब्जी र उबालेको चामल खुवाइन्छ।
पदयात्रा मार्गको विशेषता
थाहा नगरपालिकाको वडा नं १ र ६ मा पर्ने टिस्टुङ–कुञ्छाल पदमार्ग राजधानीबाट करिब एक घण्टाको यात्रा दूरीमा पर्छ। हेटौंडाबाट त्रिभुवन राजपथ हुँदै तीन घण्टामा पुग्न सकिन्छ। सरस्वती बजारबाट यात्रा सुरु गरी वाराहीचौर, नासपाती बगैँचा, कुञ्छाल गाउँ, गणेश मन्दिर, टिस्टुङ वनस्पति उद्यान, कार्कीछाप गाउँ, गौखुरेश्वर महादेव, ढल्टगाउँ, अध्याय रिसोर्ट, उन्मत्तेश्वर महादेव हुँदै कोत दरबारसम्मको पदयात्रा रमाइलो अनुभव दिन्छ।
अन्त्यमा, थाहानगरको शक्तिपीठ वाराही मन्दिर र चौर पार गर्दै जंगल सफारी र ‘वाराही डाँडा’ पुग्न सकिन्छ। यहाँबाट फर्किँदा नन्दिकेश्वर महादेवको दर्शन गरी पदयात्रा सम्पन्न हुन्छ। यस रमणीय मार्गको दूरी करिब १६ किलोमिटर रहेको छ। यात्रीहरूले स्थानीय आतिथ्य र प्राकृतिक सौन्दर्यसँगै साँच्चिकै अविस्मरणीय अनुभव बटुल्न सक्छन्।
काठमाडौँनजिकै रहेको, अझै पुरानो नेपाल बाँचिरहेजस्तो लाग्ने कुञ्छाल आजको दिनमा पनि एक ऐतिहासिक र सांस्कृतिक गहना हो — जसले न केवल अतीतको गाथा सुनाउँछ, तर भविष्यतर्फ पनि आशाको बत्ती बालिरहेको छ।
