काठमाडौं । सन् २०२६ को रसायनशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार फ्रान्सका वैज्ञानिक हेनरी बी. कागन र जापानका केन्सो सोआईलाई प्रदान गरिएको छ। उनीहरूले करिब १०० वर्षदेखि वैज्ञानिकहरूका लागि चुनौती बनेको अणुको ‘मिरर इमेज’ अर्थात् ऐनामा देखिने प्रतिबिम्बजस्तै हुने दुई रूपमध्ये आवश्यक एउटालाई मात्र उत्पादन गर्न सकिने प्रक्रियासम्बन्धी अनुसन्धानमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिएका छन्।
यो खोज विशेषगरी औषधि निर्माणका क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। एउटै रासायनिक संरचनाका दुई प्रतिबिम्बीय रूपमध्ये एउटा शरीरका लागि प्रभावकारी हुन सक्ने भए पनि अर्को रूप प्रभावहीन वा हानिकारक हुन सक्छ। त्यसैले आवश्यक अणुको एउटा रूप मात्र उत्पादन गर्न सक्ने प्रविधि औषधि विकासका लागि उपयोगी हुन्छ।
यसलाई मानव शरीरका दुई हातको उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ। दुवै हात उस्तै देखिए पनि बायाँ हातले दायाँ हातको स्थान लिन सक्दैन। त्यस्तै, केही अणुका दुई रूप एकअर्काका ऐनामा देखिने प्रतिबिम्बजस्ता हुन्छन्। यी दुई रूपलाई वैज्ञानिक भाषामा ‘काइरल’ अणुका रूप भनिन्छ।
वैज्ञानिकहरूले यस्ता अणु निर्माण गर्दा लामो समयसम्म दुवै रूप लगभग समान मात्रामा उत्पादन हुने समस्या सामना गर्दै आएका थिए। औषधि निर्माणमा भने प्रायः एउटा निश्चित रूप मात्र आवश्यक हुन्छ।
प्रकृतिमा पनि यसको उदाहरण पाइन्छ। प्रोटिन निर्माणमा प्रयोग हुने अमिनो एसिडका दुई प्रतिबिम्बीय रूप हुन सक्ने भए पनि मानव शरीरले प्रोटिन निर्माणका लागि तीमध्ये एउटा रूपलाई मात्र प्रयोग गर्छ। प्रकृतिले यस्तो छनोट कसरी गर्छ भन्ने प्रश्नले वैज्ञानिकहरूको लामो समयदेखि ध्यान आकर्षित गर्दै आएको थियो।
कागनले सन् १९८६ मा यस्तो रासायनिक प्रक्रिया विकास गरे, जसमा अणुका दुई रूप समान मात्रामा उत्पादन हुँदैनथे। त्यस प्रक्रियाबाट एउटा रूप अर्कोभन्दा बढी मात्रामा उत्पादन गर्न सकिने देखिएको थियो। यसले आवश्यक अणुको रूपलाई प्राथमिकताका साथ उत्पादन गर्ने दिशामा महत्त्वपूर्ण आधार तयार गर्यो।
त्यसपछि सोआईले यस अनुसन्धानलाई थप अघि बढाउँदै यस्तो प्रक्रिया विकास गरे, जसमा सुरुआतमा थोरै बढी बनेको अणुले नै थप उस्तै अणु निर्माणलाई प्रोत्साहन गर्ने काम गर्छ। यसले एउटा रूपको उत्पादनलाई क्रमशः बढाउँदै लैजान सकिने प्रक्रिया बुझ्न मद्दत गर्यो।
नोबेल पुरस्कार विजेताहरूलाई आगामी डिसेम्बरमा स्विडेनको राजधानी स्टकहोममा पदक, डिप्लोमा र पुरस्कार राशिसहित सम्मान गरिनेछ। सन् २०२६ को नोबेल पुरस्कारको पुरस्कार राशि करिब ११ करोड स्विडिस क्रोनर रहेको छ।